Jakob Stougaard-Nielsen, starszy wykładowca literatury skandynawskiej na University College London, w swoim artykule Nordic Noir in the UK: The Allure of Accessible Difference (opublikowanym w „Journal of Aesthetics & Culture”) przedstawia wnikliwą analizę sukcesu literatury kryminalnej z Północy na brytyjskim rynku. Jako specjalista w dziedzinie literatury światowej, historii książki i fikcji kryminalnej, Stougaard-Nielsen argumentuje, że Nordic Noir to nie tylko chwilowa moda, ale zjawisko kulturowe, które odpowiada na specyficzne wzorce konsumpcji w Wielkiej Brytanii na początku XXI wieku.
Sukces Nordic Noir w Wielkiej Brytanii ma swoje korzenie w przekładach skandynawskich kryminałów, które zyskiwały popularność na międzynarodowym rynku już od lat 70. XX wieku. Punktem zwrotnym były powieści Maj Sjöwall i Per Wahlöö, ale prawdziwy przełom nastąpił w latach 90. dzięki Peterowi Høegowi i jego książce Smilla w labiryntach śniegu (Froken Smillas fornemmelse for sne), a następnie w XXI wieku za sprawą trylogii Stiega Larssona Millennium. Autorzy tacy jak Henning Mankell, Jo Nesbø czy Jussi Adler-Olsen sprzedali miliony egzemplarzy poza Skandynawią, a seriale jak duńskie Forbrydelsen (The Killing) – eksportowane do ponad stu krajów i nagrodzone Emmy w 2010 roku – ugruntowały pozycję gatunku. Stougaard-Nielsen wskazuje, że ten sukces ilustruje teorię Franco Morettiego o rozprzestrzenianiu się gatunków literackich, gdzie formy wywodzące się z centrów anglosaskich ewoluują na peryferiach, tworząc lokalne warianty, które z kolei wpływają na globalny kanon.
W kontekście brytyjskim Nordic Noir zyskał status rozpoznawalnej marki, choć przekłady stanowią zaledwie 4% wszystkich publikacji w tym kraju. Stougaard-Nielsen podkreśla, że ten fenomen zbiegł się z okresem rosnącej nierówności społecznej, kryzysów finansowych i polityki austerity, co nadaje mu szczególnego znaczenia jako odbicie lokalnych pragnień i wyzwań.
Kluczowym pojęciem w analizie Stougaarda-Nielsena jest „dostępna różnica” – teoria, z której wynika, że Nordic Noir przyciąga brytyjskich odbiorców dzięki połączeniu rozpoznawalnych form gatunkowych z egzotycznym, ale nieprzerażającym wizerunkiem Skandynawii. Gatunek ten, wywodzący się z adaptacji anglo-amerykańskich wzorców (np. czarnych kryminałów Raymonda Chandlera czy zagadek Agathy Christie), rozwinął się w Skandynawii w latach 70., odzwierciedlając lokalne realia państw opiekuńczych, czego przykładem jest seria Sjöwall i Wahlöö czy kryminały noir z serii o Vargu Veumie Gunnara Staalesena.
Stougaard-Nielsen zauważa, że współczesny Nordic Noir, z jego mrocznymi krajobrazami i społeczną krytyką, stał się nowym przebojem eksportowym, inspirując choćby remake’i filmów i seriali. Jako przykład podaje amerykański The Tunnel, będący przeróbką Mostu nad Sundem.
Ta „dostępna różnica” polega na tym, że brytyjscy konsumenci postrzegają Skandynawię jako bliską, ale odmienną, miejsce o podobnych wartościach (np. pańśtwo opiekuńcze), ale wolne od złożoności wielokulturowej Wielkiej Brytanii. Stougaard-Nielsen cytuje Zygmunta Baumana, wskazując, że Nordic Noir jest jak „świat turysty”, gdzie obce jest oswojone i bezpieczne. Przykładem jest fascynacja swetrem Sary Lund z The Killing, który stał się symbolem autentyczności, prostoty i nostalgii, który stał się ikoną mody w Wielkiej Brytanii, łącząc lokalność z globalnym trendem „Nordic Cool”.
Stougaard-Nielsen analizuje, jak Nordic Noir wpisuje się w szerszy kulturowy trend Scandimanii w Wielkiej Brytanii, obejmujący design IKEA, kuchnię Nomy czy styl życia „hygge”. Media, jak „The Telegraph” czy „The New Yorker”, pytają, dlaczego Skandynawia stała się obiektem fascynacji, a programy jak Scandimania Hugha Fearnley-Whittingstalla (Channel 4, 2014) przedstawiają ją jako utopię równości i zrównoważonego rozwoju. Autor zauważa jednak, że ta idealizacja kontrastuje z książkami jak The Almost Nearly Perfect People Michaela Bootha (2014) czy How to be Danish Patricka Kingsleya (2012), które próbują obalić mit, ale paradoksalnie wzmacniają egzotyczny obraz regionu.
W kontekście społecznym Stougaard-Nielsen sugeruje, że Nordic Noir odpowiada na nostalgię za równościowymi wartościami sprzed ery thatcheryzmu. Seriale jak Wallander z Kennethem Branaghem, stylizowane na modernistyczny design lat 50., odzwierciedlają tęsknotę za „białą nostalgią” – prostą, jednolitą tożsamością w multikulturowym świecie. Ben Pitcher w książce Consuming Race (2014) argumentuje, że konsumenci, głównie biali, wykształceni Brytyjczycy (czytelnicy „Guardiana” i widzowie BBC Four), widzą w Nordic Noir „odpowiednią” formę konsumpcji bieli, w przeciwieństwie do nadmiaru kosmopolityzmu.
Autor wskazuje również na paradoksy tej fascynacji. Nordic Noir, choć krytykuje rasizm i marginalizację (np. u Mankella czy Høega), sam pada ofiarą egzotyzacji i „Nordientalizmu” (termin Hansa Hauge). Satyra, jak występ Lenny’ego Henry’ego w The One Lenny Henry Show (2011) czy cameo Sary Lund w Absolutely Fabulous, obnaża te mechanizmy, ukazując, jak obce formy są udomawiane dla brytyjskiej publiczności. Stougaard-Nielsen ostrzega, że takie podejście może prowadzić do banalnego nacjonalizmu i ignorowania złożoności skandynawskich społeczeństw.
Nordic Noir w Wielkiej Brytanii, jak analizuje Stougaard-Nielsen, to więcej niż literacki trend – to zwierciadło kulturowych pragnień i wyzwań XXI wieku. Łącząc „dostępną różnicę” z nostalgią za prostszymi wartościami, gatunek stał się globalnym fenomenem, który jednocześnie inspiruje i prowokuje do refleksji. Jako badacz literatury z zainteresowaniem zamierza on obserwować, jak ta dynamika będzie się rozwijać, zwłaszcza w obliczu rosnącej różnorodności i globalizacji, które mogą zmusić Nordic Noir do dalszej ewolucji.
Opracowanie: Rafał Chojnacki