Kurt Wallander jest komisarzem policji w mieście Ystad, na samym południowym krańcu szwedzkiej Skanii. Rozwiedziony, z trudnymi relacjami z córką Lindą i ojcem malarzem, który w kółko maluje ten sam motyw pejzażu z głuszcem lub bez. Pije za dużo, je za późno, śpi za mało i traktuje śledztwo jak sprawę osobistą.
Twórcą tej postaci jest Henning Mankell (1948–2015), autor nie tylko kryminałów, ale również powieści obyczajowych, książek dla dzieci i sztuk teatralnych. Cykl o komisarzu Wallanderze, rozpoczął w 1991 roku Mordercą bez twarzy, sprzedał się w dziesiątkach milionów egzemplarzy i obok serii o Martinie Becku duetu Sjöwall i Wahlöö ustawił wzór skandynawskiego kryminału społecznego, w którym sprawa jest tylko pretekstem do poruszenia zaangażowanego społecznie tematu.
Kolejność czytania
Przez wiele lat miłośnicy postaci Wallandera nie mieli problemów. Kolejność wydawnicza pokrywała się z kolejnością następujących po sobie zdarzeń w powieściach. Niestety, w 1999 roku ukazał się zbiór, zawierający różne opowiadania i tytułową mikropowieść Piramida. Teksty te opisują wczesne sprawy, w których uczestniczył nasz bohater. Zakończenie finałowej historii przypada na okres tuz przed rozpoczęciem fabuły Mordercy bez twarzy. Dlatego na poniższej liście znajdzie się ona na samym szczycie, żeby można było poznać.
Jeszcze więcej zamieszania wprowadziła mikropowieść Ręka. Początkowo ukazała się ona w 2004 roku w Holandii, jako opowiadanie Het Graf (Grób). Pokazywało ono starszego już Wallandera, mieszkającego z jakąś kobietą. Utwór ten powstał przy okazji festiwalu kryminału, na którym Mankell był gościem, ale nie zgadzał się na jego tłumaczenie, ponieważ nie w pełni pasował do stworzonej przez niego serii. Dopiero po publikacji powieści Niespokojny człowiek z 2009 roku, która miała być zamknięciem całej serii, wydawca namówił pisarza, by zdecydował się przybliżyć ten na poły legendarny tekst szwedzkim (i międzynarodowym) czytelnikom. Wreszcie w 2013 roku ukazał się on jako Ręka. Przy okazji Mankell dokonał licznych poprawek i dostosował fabułę do serii, wprowadzając swoją córkę, Lindę, jako główną bohaterkę kobiecą.
Biorąc pod uwagę wszystkie te elementy, w sposób chronologiczny należałoby czytać serie o Wallanderze w następującej kolejności:
- Piramida (Pyramiden, 1999). Pięć opowiadań z akcją w latach lat 1969–1989: pierwsza sprawa w Malmö, potem droga do Ystad, tuż przed Mordercą bez twarzy. W Polsce najpierw w trzech tomikach (Cios / Szczelina, Mężczyzna na plaży / Śmierć fotografa, Piramida), później w jednym.
- Morderca bez twarzy (Mördare utan ansikte, 1991). Zima, zamordowani rolnicy, ostatnie słowo ofiary budzą dreszcz wśród policjantów.
- Psy z Rygi (Hundarna i Riga, 1992). Tratwa z dwoma trupami, śledztwo przenosi się na Łotwę.
- Biała lwica (Den vita lejoninnan, 1993). Zaginięcie agentki nieruchomości w Skanii i trop, który prowadzi do RPA.
- Mężczyzna, który się uśmiechał (Mannen som log, 1994). Po zastrzeleniu człowieka w trakcie służby Wallander chce odejść z policji. Doskonały portret jego załamania.
- Fałszywy trop (Villospår, 1995). Lato 1994, mistrzostwa świata w piłce i makabryczne, seryjne zabójstwa.
- Piąta kobieta (Den femte kvinnan, 1996). Przemoc wobec kobiet i zemsta. Długie, mozolne śledztwo, rozłożone na miesiące.
- O krok (Steget efter, 1997). Zabójstwo kolegi z komisariatu. Jedna z najmocniejszych książek cyklu.
- Zapora (Brandvägg, 1998). Koniec klasycznej serii: atak na infrastrukturę krytyczną, Wallander coraz bardziej samotny i zagubiony w rzeczywistości.
- Nim nadejdzie mróz (Innan frosten, 2002). Jedyna powieść z Lindą Wallander na pierwszym planie. Linda kończy szkołę policyjną i wchodzi do komisariatu w Ystad; Kurt jest ważny, ale drugoplanowy. Mankell planował trylogię o córce, ale jej nie dokończył.
- Ręka (Handen, 2013). Mikropowieść, akcja w październiku 2002. Wallander ogląda dom pod Löderup, w ogrodzie potyka się o… rękę.
- Niespokojny człowiek (Den orolige mannen, 2009). Wallander ma dom, psa i sześćdziesiątkę na karku. Zaginięcie teścia Lindy zmusza go do śledztwa, które sięga czasów zimnej wojny. Zakończenie serii: nie czytać wcześniej!
Wszystkie sprawy Wallandera
Jeżeli ktoś zamierza ograniczać się do napisanych przez Henninga Mankella powieści i opowiadań, powyższa lista w pełni wystarczy. Niestety, nie są to wszystkie wymyślone przez pisarza historie z tym bohaterem.
W latach 2005–2013 szwedzka telewizja TV4 we współpracy z wytwórnią Yellow Bird wyprodukowała trzy sezony serialu Wallander, w którym w tytułową rolę wcielił się Krister Henriksson. Współautorem większości scenariuszy był sam Mankell, należy je więc uznać za oficjalne uzupełnienie biografii szwedzkiego policjanta. Nawet tam, gdzie Mankell nie współtworzył scenariusza, nie mogło się w nim znaleźć nic, czego by nie zaaprobował. Poszczególne odcinki mają długość filmu pełnometrażowego, niektóre z nich, w ramach promocji serialu, były wyświetlane jako filmy kinowe.
Pilotem pierwszej serii jest ekranizacja powieści Nim nadejdzie mróz. Trzecia seria miała nie powstać, ale Henriksson przedstawił Mankellowi pomysł na swoje pożegnanie z tą ważną dla niego rolą. Tak powstał krótszy sezon, otwarty ekranizacją Niespokojnego człowieka.
Gdyby zatem brać pod uwagę napisane i zaaprobowane przez Mankella scenariusze jako oficjalne elementy biografii Wallandera, należałoby ułożyć sobie lekturę i emisję serialu w następujący sposób:
1-10. Oryginalne historie od zbioru Piramida po Nim nadejdzie mróz (Pyramiden, 1999).
11. Sezon 1 Wallandera (2005–2006, trzynaście filmów). Teoretycznie odcinek pierwszy można pominąć, choć różni się minimalnie od książki, więc lepiej obejrzeć.
12. Mikropowieść Ręka.
13. Sezon 2 Wallandera (2009-2010, trzynaście filmów).
14. Powieść Niespokojny człowiek.
15. Sezon 3 Wallandera (2013, sześć filmów) Teoretycznie odcinek pierwszy można pominąć, choć różni się minimalnie od książki, więc lepiej obejrzeć.
Warto wspomnieć, że współtwórcami scenariuszy było wielu późniejszych pisarzy, którzy przy Mankellu zdobywali pierwsze szlify w pisaniu kryminalnych fabuł, a później „poszli na swoje”. Przy telewizyjnym Wallanderze pracowali m.in. Stefan Ahnhem, Hans Rosenfeldt, Rolf i Cilla Börjlind i Stefan Thunberg. Lars Bill Lundholm już wcześniej pisał kryminały, ale też znalazł się w tej drużynie.
Dla najbardziej zaawansowanych
Żeby móc o sobie powiedzieć, że jest się prawdziwym wallanderowskim nerdem, nie wystarczy do powyższej listy dodać szwedzkich ekranizacji powieści Mankella z Rolfem Lassgårdem (dziewięć filmów w latach 1995-2007), brytyjskich ekranizacji z Kennethem Branaghem (dwanaście filmów w latach 2008-2016) i serialu Netflixa Młody Wallander z Adamem Pålssonem (dwa sezony po sześć filmów w latach 2020-2022, luźno inspirowane opowiadaniami). Trzeba będzie pogrzebać znacznie głębiej.
Przede wszystkim wypadałoby sięgnąć po powieść Jana Guillou En medborgare höjd över varje misstanke (Obywatel poza wszelkim podejrzeniem, nie wydana po polsku) z 1995 roku. Jako że obaj pisarze się przyjaźnili, Guillou pożyczył sobie Wallandera do dziesiątej książki z cyklu o komandorze Carlu Hamiltonie. Matka Hamiltona ginie z rąk mafii w zamku w Skanii, a śledztwo prowadzi komisarz Kurt Wallander. Mankell zgodził się pod warunkiem, że postać wróci niezmieniona: bez nowego rysu, bez ciągu dalszego. W filmie Tribunal (1995), który jest ekranizację tej powieści, Wallandera już nie ma.
Pojawia się za to na ekranie w nieco dziwnym mini-serialu kryminalnym Talismanen (Talizman, osiem odcinków) z 2003 roku. Mankell i Guillou napisali razem scenariusz. Bohater nazywa się Wallton, zlepka Wallandera i Hamiltona (gra go Per Graffman). Kurt Wallander pojawia się tam osobiście, w czterech odcinkach (gra go Lennart Jähkel). Ze świata Mankella pojawia się też policjantka z Ystad, Ann-Britt Höglund (Katarina Ewerlöf). W jednej ze scen, które rozgrywają się w luksusowej restauracji Operabaren w Sztokholmie, Guillou i Mankell grają samych siebie. Wallton opowiada im o sprawie, a oni zaczynają sprawdzać, czy da się z tego zrobić serial.
Polscy czytelnicy mogą trafić na Wallandera w jeszcze jednym opowiadaniu. Nosi ono tytuł Nieprawdopodobne spotkanie (Ett osannolikt möte). Ukazało się w wydanej również w Polsce antologii szwedzkich opowiadań kryminalnych Ciemna strona pod redakcją Johna-Henriego Holmberga. To nietypowy crossover, napisany wspólnie z Håkanem Nesserem, pojawiają się w nim komisarz Van Vetereen (z książek Nessera), Wallander, Mankell i Nesser, którzy spotykają się przypadkiem w przydrożnym barze.
To już naprawdę wszystko. Ale kto wie, może gdzieś na świecie ktoś jeszcze napisał albo nakręcił coś o Wallanderze. Wiadomo, że w przyszłym roku czaka na nas nowy serial i nowe powieści o Lindzie. Ale jeżeli wiecie o czymś jeszcze… piszcie koniecznie w komentarzach!
Autor: Rafał Chojnacki