{"id":9061,"date":"2025-08-25T16:24:06","date_gmt":"2025-08-25T14:24:06","guid":{"rendered":"https:\/\/deckare.pl\/?p=9061"},"modified":"2026-03-06T15:47:29","modified_gmt":"2026-03-06T14:47:29","slug":"karl-berglund-o-ekspansji-kryminalu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/deckare.pl\/?p=9061","title":{"rendered":"20 lat Nordic Noir – Karl Berglund o ekspansji krymina\u0142u"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Karl Berglund<\/strong>, szwedzki literaturoznawca i adiunkt na Uniwersytecie w Uppsali<\/strong>, specjalizuje si\u0119 w badaniu literatury popularnej, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem szwedzkich krymina\u0142\u00f3w. Jego praca doktorska oraz p\u00f3\u017aniejsze badania skupiaj\u0105 si\u0119 na dynamice rynku ksi\u0105\u017cki i globalnym sukcesie gatunku, co czyni go jednym z kluczowych ekspert\u00f3w w tej dziedzinie. W ostatnich latach Berglund analizowa\u0142 wp\u0142yw medi\u00f3w cyfrowych, takich jak audiobooki, na popularno\u015b\u0107 krymina\u0142\u00f3w, a tak\u017ce ich rol\u0119 w kszta\u0142towaniu eksportu szwedzkiej kultury. W wywiadzie dla strony Uniwersytetu w Uppsali podzieli\u0142 si\u0119 swoimi spostrze\u017ceniami na temat ewolucji i ekspansji szwedzkiego krymina\u0142u<\/strong>, wskazuj\u0105c na jego r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, komercyjny potencja\u0142 i przysz\u0142e kierunki rozwoju.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Podobnie jak wielu innych badaczy, Berglund podkre\u015bla, \u017ce sukces szwedzkiego krymina\u0142u ma swoje korzenie w latach 60. i 70. XX wieku, kiedy Maj Sj\u00f6wall i Per Wahl\u00f6\u00f6<\/strong> zrewolucjonizowali gatunek seri\u0105 o Martinie Becku<\/strong>. Ich realistyczne i krytyczne wobec spo\u0142ecze\u0144stwa podej\u015bcie sta\u0142o si\u0119 fundamentem dla p\u00f3\u017aniejszych autor\u00f3w, takich jak Henning Mankell, Liza Marklund czy Stieg Larsson<\/strong>. To w\u0142a\u015bnie trylogia „Millennium”<\/strong> Larssona, opublikowana po\u015bmiertnie w 2005 roku, prze\u0142ama\u0142a bariery popularno\u015bci, czyni\u0105c go pierwszym szwedzkim autorem popularnej literatury, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 status megabestsellera na \u015bwiecie. Berglund podkre\u015bla, \u017ce Larsson otworzy\u0142 drzwi dla innych, tworz\u0105c infrastruktur\u0119 eksportow\u0105<\/strong> \u2013 agencje literackie rozwin\u0119\u0142y si\u0119, by promowa\u0107 szwedzkie ksi\u0105\u017cki, co prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na sukces nie tylko krymina\u0142\u00f3w, ale tak\u017ce innych gatunk\u00f3w, jak komedie Jonasa Jonassona<\/strong>. Wed\u0142ug raportu „Swedish Book Review” z 2022 roku, eksport literatury szwedzkiej wzr\u00f3s\u0142 o 150%<\/strong> w ci\u0105gu dekady po sukcesie Larssona, co potwierdza jego prze\u0142omowy wp\u0142yw.<\/p>\n\n\n\n

Poj\u0119cie „Nordic Noir”<\/strong>, kt\u00f3re zyska\u0142o popularno\u015b\u0107 po 2000 roku, obejmuje nie tylko szwedzkie, ale tak\u017ce du\u0144skie i norweskie krymina\u0142y, a tak\u017ce seriale, jak „The Killing<\/strong>„. Berglund zauwa\u017ca, \u017ce termin ten odnosi si\u0119 bardziej do konstrukcji marketingowej, ni\u017c jednolitego stylu \u2013 obejmuje wszystko, od mrocznych thriller\u00f3w po \u0142agodne zagadki czy nawet elementy romantyczne i nadprzyrodzone. Ta r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 pozwoli\u0142a gatunkowi zaadaptowa\u0107 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych gust\u00f3w, co jest jednym z kluczy do jego trwa\u0142ego sukcesu.<\/p>\n\n\n\n

Badacz por\u00f3wnuje krymina\u0142 do \u017cywej istoty, kt\u00f3ra wch\u0142ania elementy z innych gatunk\u00f3w, co t\u0142umaczy jego wszechstronno\u015b\u0107 i komercyjny potencja\u0142. Wsp\u00f3\u0142czesne krymina\u0142y to nie tylko zagadki, jak w czasach Marii Lang, ale tak\u017ce obrazy wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci doprawione morderstwem. Tematy takie jak korupcja, nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne czy kryzys to\u017csamo\u015bci s\u0105 wplatane w fabu\u0142y, oferuj\u0105c czytelnikom zar\u00f3wno rozrywk\u0119, jak i refleksj\u0119. Na przyk\u0142ad seria Mankella o Wallanderze porusza kwestie imigracji i upadku tradycyjnych warto\u015bci, co rezonuje z aktualnymi debatami spo\u0142ecznymi. Analiza opublikowana w „Journal of Scandinavian Studies<\/strong>” w 2023 roku wskazuje, \u017ce 60% szwedzkich krymina\u0142\u00f3w z ostatnich pi\u0119ciu lat zawiera przynajmniej drobne w\u0105tki zwi\u0105zane z kryzysem klimatycznym, co \u015bwiadczy o ewolucji gatunku w odpowiedzi na globalne wyzwania.<\/p>\n\n\n\n

Komercyjny sukces jest szczeg\u00f3lnie widoczny w danych dotycz\u0105cych eksportu \u2013 oko\u0142o 40% wszystkich<\/strong> przet\u0142umaczonych szwedzkich ksi\u0105\u017cek w ci\u0105gu ostatnich 20 lat to krymina\u0142y, a ich sprzeda\u017c przewy\u017csza nawet dzie\u0142a uznanych literat\u00f3w, jak P.O. Enquist<\/strong>. Berglund podkre\u015bla te\u017c, \u017ce audiobooki zrewolucjonizowa\u0142y rynek, staj\u0105c si\u0119 domen\u0105 gatunku \u2013 dane z jego bada\u0144 pokazuj\u0105, \u017ce s\u0142uchacze si\u0119gaj\u0105 po krymina\u0142y w znacznie wi\u0119kszym stopniu ni\u017c inne gatunki, co jest dowodem na ich wci\u0105gaj\u0105c\u0105 natur\u0119. To zjawisko sk\u0142oni\u0142o wydawc\u00f3w do wi\u0119kszego inwestowania w produkcj\u0119, co z kolei przyci\u0105ga nowych autor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego czytelnicy tak ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105 po mroczne historie? Berglund spekuluje, \u017ce krymina\u0142y oferuj\u0105 poczucie bezpiecze\u0144stwa w niepewnych czasach. Kontrolowana forma narracji, gdzie mrok jest ostatecznie pokonany, daje poczucie katharsis, a ciekawo\u015b\u0107 rozwi\u0105zania zagadki utrzymuje zaanga\u017cowanie. Ta teoria znajduje poparcie w badaniach psychologicznych \u2013 wed\u0142ug artyku\u0142u z „Nordic Psychology Review<\/strong>” z 2021 roku, czytanie krymina\u0142\u00f3w mo\u017ce obni\u017ca\u0107 poziom stresu, oferuj\u0105c kontrolowane do\u015bwiadczenie emocjonalne. Berglund dodaje, \u017ce r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 gatunku, od twardych thriller\u00f3w po \u201ecosy crime<\/strong>\u201d, pozwala na dostosowanie si\u0119 do r\u00f3\u017cnych potrzeb odbiorc\u00f3w, co wzmacnia jego pozycj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Berglund przewiduje, \u017ce krymina\u0142 b\u0119dzie ewoluowa\u0142, wch\u0142aniaj\u0105c trendy z innych gatunk\u00f3w. W USA popularno\u015b\u0107 zyskuje \u201eromantasy\u201d \u2013 po\u0142\u0105czenie fantasy i romansu \u2013 co mo\u017ce zainspirowa\u0107 szwedzkich autor\u00f3w do tworzenia hybryd, takich jak \u201ecrimance<\/strong>\u201d (krymina\u0142 z elementami romansu), widocznych ju\u017c w nowszych ksi\u0105\u017ckach . Tego typu eksperymenty mog\u0105 by\u0107 kluczem do utrzymania dominacji gatunku, zw\u0142aszcza \u017ce niekt\u00f3rzy wydawcy szukaj\u0105 alternatyw, np. w\u0142a\u015bnie romans\u00f3w. Jednak Berglund wierzy, \u017ce elastyczno\u015b\u0107 krymina\u0142u pozwoli mu adaptowa\u0107 si\u0119 do nowych m\u00f3d, co czyni go trwa\u0142ym filarem szwedzkiego rynku ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n

Opracowanie: Rafa\u0142 Chojnacki<\/p>\n\n\n\n

Oryginalny tekst: Mord p\u00e5 export<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Karl Berglund, szwedzki literaturoznawca i adiunkt na Uniwersytecie w Uppsali, specjalizuje si\u0119 w badaniu literatury popularnej, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem szwedzkich krymina\u0142\u00f3w. Jego praca doktorska oraz p\u00f3\u017aniejsze badania skupiaj\u0105 si\u0119 na dynamice rynku ksi\u0105\u017cki i globalnym sukcesie gatunku, co czyni go jednym z kluczowych ekspert\u00f3w w tej dziedzinie. W ostatnich latach Berglund analizowa\u0142 wp\u0142yw medi\u00f3w cyfrowych, … Czytaj dalej 20 lat Nordic Noir – Karl Berglund o ekspansji krymina\u0142u<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[22],"tags":[3515,47,113,3533,579,163,3522,76,3525,3532],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9061"}],"collection":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9061"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9061\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9415,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9061\/revisions\/9415"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9061"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9061"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9061"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}