{"id":9015,"date":"2025-08-05T18:35:45","date_gmt":"2025-08-05T16:35:45","guid":{"rendered":"https:\/\/deckare.pl\/?p=9015"},"modified":"2026-01-23T20:51:18","modified_gmt":"2026-01-23T19:51:18","slug":"20-lat-nordic-noir-sara-karrholm-o-ewolucji-kryminalu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/deckare.pl\/?p=9015","title":{"rendered":"20 lat Nordic Noir – Sara K\u00e4rrholm o ewolucji krymina\u0142u"},"content":{"rendered":"

\"\"Sara K\u00e4rrholm<\/strong>, szwedzka literaturoznawczyni i wyk\u0142adowczyni na Uniwersytecie w Lund<\/strong>, jest postaci\u0105 dobrze znan\u0105 w \u015brodowisku badaczy literatury popularnej, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie krymina\u0142\u00f3w. Od czasu uzyskania doktoratu w 2005 roku, kiedy obroni\u0142a rozpraw\u0119 o szwedzkich powie\u015bciach kryminalnych lat 50. XX wieku, w kontek\u015bcie zimnej wojny. Obecnie w swoich badaniach skupia si\u0119 na analizie gatunku, badaj\u0105c jego ewolucj\u0119, spo\u0142eczne uwarunkowania oraz wp\u0142yw na kultur\u0119.<\/p>\n

\"\"Od 2024 roku jest cz\u0142onkini\u0105 Szwedzkiej Akademii Krymina\u0142u<\/strong>. To r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142autorka podr\u0119cznika \u201eKriminallitteratur: utveckling, genrer, perspektiv\u201d z 2011<\/strong> roku, napisanego wsp\u00f3lnie z Kerstin Bergman<\/strong>, oraz uczestniczka projektu \u201eBrott l\u00f6nar sig\u201d<\/strong> (\u201eZbrodnia si\u0119 op\u0142aca\u201d).<\/p>\n

K\u00e4rrholm jest ekspertk\u0105 od zagadnie\u0144 gatunkowych i marketingu literackiego. Jej badania \u0142\u0105cz\u0105 literatur\u0119 z szerszym kontekstem kulturowym, co czyni j\u0105 jedn\u0105 z kluczowych postaci w skandynawskich studiach nad krymina\u0142em. W ostatnim czasie udzieli\u0142a wywiadu, opublikowanego na stronie internetowej Uniwersytetu w Lund, w kt\u00f3rym podzieli\u0142a si\u0119 swoimi spostrze\u017ceniami na temat kierunku, w jakim zmierza szwedzki krymina\u0142, oferuj\u0105c ciekawe spojrzenie na wsp\u00f3\u0142czesne trendy i ich korzenie.<\/p>\n

K\u00e4rrholm zauwa\u017ca, \u017ce szwedzki krymina\u0142 prze\u017cywa prawdziwy rozkwit od drugiej po\u0142owy pierwszej dekady lat 2000., kiedy to poj\u0119cie \u201eszwedzkiego cudu kryminalnego\u201d i \u201eNordic Noir\u201d zyska\u0142o mi\u0119dzynarodowy rozg\u0142os. Ten sukces eksportowy przyci\u0105gn\u0105\u0142 wielu nowych autor\u00f3w, co doprowadzi\u0142o do wzrostu liczby publikacji. W odpowiedzi na rosn\u0105c\u0105 konkurencj\u0119 pisarze poszukuj\u0105 oryginalnych sposob\u00f3w na wyr\u00f3\u017cnienie si\u0119, a jednym z najpopularniejszych jest osadzanie akcji w konkretnych, autentycznych miejscach. Przyk\u0142ady takie jak Fj\u00e4llbacka Camilli L\u00e4ckberg<\/strong> czy Kiruna \u00c5sy Larsson<\/strong> pokazuj\u0105, jak lokalne pejza\u017ce staj\u0105 si\u0119 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 narracji. Ten trend ma swoje korzenie w tw\u00f3rczo\u015bci wcze\u015bniejszych autor\u00f3w, takich jak Maria Lang z Nor\u0105<\/strong> czy Stieg Trenter ze Sztokholmem<\/strong>, ale to Henning Mankell<\/strong>, lokuj\u0105c akcj\u0119 w Ystad<\/strong>, zapocz\u0105tkowa\u0142 literacki ruch turystyczny, kt\u00f3ry dzi\u015b przyci\u0105ga fan\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n

Wed\u0142ug K\u00e4rrholm efektem takiego podej\u015bcia jest nie tylko budowanie napi\u0119cia fabularnego, ale tak\u017ce promocja szwedzkiej kultury i natury<\/strong> na rynkach zagranicznych. Autentyczne opisy miejsc zwi\u0119kszaj\u0105 szanse na t\u0142umaczenie ksi\u0105\u017cek, co sta\u0142o si\u0119 wa\u017cnym czynnikiem w globalnym sukcesie gatunku. To zjawisko mo\u017cna uzna\u0107 za sprytn\u0105 strategi\u0119 marketingow\u0105, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy literatur\u0119 z turystyk\u0105, oferuj\u0105c czytelnikom nie tylko histori\u0119, ale tak\u017ce zaproszenie do odwiedzenia opisywanych lokacji.<\/p>\n

K\u00e4rrholm wskazuje na kolejne zmiany w strukturze szwedzkiego krymina\u0142u, kt\u00f3re odr\u00f3\u017cniaj\u0105 go od klasycznych wzorc\u00f3w. Jednym z kluczowych element\u00f3w jest rozw\u00f3j bardziej z\u0142o\u017conych postaci, gdzie punktem zwrotnym by\u0142a Lisbeth Salander Stiega Larssona<\/strong> \u2013 ikoniczna bohaterka, kt\u00f3ra zainspirowa\u0142a innych do tworzenia wielowymiarowych protagonist\u00f3w. Ten zwrot ku psychologicznym portretom bohater\u00f3w idzie w parze z eksperymentami gatunkowymi. Wsp\u00f3\u0142czesne krymina\u0142y coraz cz\u0119\u015bciej \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z innymi stylami, takimi jak erotyka, \u201ecosy crime\u201d czy nawet elementy nadprzyrodzone i humor<\/strong>. Autorka podkre\u015bla, \u017ce r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 ta pozwala na dotarcie do szerszego grona odbiorc\u00f3w, od fan\u00f3w lekkich, przyjemnych opowie\u015bci po mi\u0142o\u015bnik\u00f3w mrocznych, surrealistycznych fabu\u0142.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d nowych w Szwecji subgatunk\u00f3w K\u00e4rrholm wymienia psychologiczne thrillery<\/strong>, gdzie kluczowe staje si\u0119 zrozumienie motywacji sprawcy, a niekoniecznie jego to\u017csamo\u015b\u0107. Tradycyjna powie\u015b\u0107 policyjna<\/strong>, koncentruj\u0105ca si\u0119 na metodach pracy policji, pozostaje dominuj\u0105ca, ale coraz cz\u0119\u015bciej obok str\u00f3\u017c\u00f3w prawa pojawiaj\u0105 si\u0119 dziennikarze, prywatni detektywi czy przedstawiciele innych zawod\u00f3w. Klasyczna powie\u015b\u0107 zagadki, z logicznie skonstruowan\u0105 intryg\u0105 i sympatycznymi bohaterami, r\u00f3wnie\u017c nie traci na popularno\u015bci, oferuj\u0105c czytelnikom nostalgiczn\u0105 ucieczk\u0119.<\/p>\n

Z kolei podej\u015bcie bardziej wysublimowane literacko, dawniej reprezentowane przez Kerstin Ekman<\/strong>, skupia si\u0119 na g\u0142\u0119bszej analizie narracyjnej, a zapomniana pisarka Inga Thelander<\/strong> z lat 50. zdaniem K\u00e4rrholm zas\u0142uguje na przypomnienie, jako prekursorka psychologicznych niuans\u00f3w w gatunku.<\/p>\n

Jednym z najciekawszych w\u0105tk\u00f3w poruszonych przez K\u00e4rrholm jest rola krymina\u0142u jako lustra odbijaj\u0105cego wsp\u00f3\u0142czesne problemy spo\u0142eczne. Gatunek ten, bardziej ni\u017c tradycyjna powie\u015b\u0107, koncentruje si\u0119 na przest\u0119pstwie, co pozwala na naturalne wplatanie aktualnych temat\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142czesne szwedzkie krymina\u0142y podejmuj\u0105 kwestie gang\u00f3w, terroryzmu, handlu lud\u017ami<\/strong>, ale tak\u017ce zaniedba\u0144 w ochronie zdrowia, wyludniania si\u0119 wsi czy cyberprzemocy w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy<\/strong>. Te motywy nie tylko uatrakcyjniaj\u0105 fabu\u0142\u0119, ale te\u017c prowokuj\u0105 do refleksji nad stanem spo\u0142ecze\u0144stwa, czyni\u0105c lektur\u0119 anga\u017cuj\u0105c\u0105 moralnie.<\/p>\n

K\u00e4rrholm podkre\u015bla, \u017ce krymina\u0142y zaspokajaj\u0105 potrzeb\u0119 czytelnik\u00f3w na wci\u0105gaj\u0105ce historie, kt\u00f3re jednocze\u015bnie stawiaj\u0105 pytania o dobro i z\u0142o oraz normy spo\u0142eczne<\/strong>. Dynamiczna fabu\u0142a i rozw\u00f3j postaci, zw\u0142aszcza w cyklach ksi\u0105\u017ckowych, buduj\u0105 wi\u0119\u017a z odbiorcami, kt\u00f3rzy z niecierpliwo\u015bci\u0105 \u015bledz\u0105 losy ulubionych bohater\u00f3w. To po\u0142\u0105czenie rozrywki z g\u0142\u0119bszym sensem czyni gatunek szczeg\u00f3lnie atrakcyjnym.<\/p>\n

Na koniec K\u00e4rrholm dzieli si\u0119 swoimi ulubionymi autorami, co rzuca \u015bwiat\u0142o na jej osobiste upodobania i wiedz\u0119. W\u015br\u00f3d klasyk\u00f3w wymienia H.-K. R\u00f6nbloma i Ing\u0119 Thelander<\/strong>, doceniaj\u0105c ich wk\u0142ad w rozw\u00f3j szwedzkiego krymina\u0142u. Wsp\u00f3\u0142czesne nazwiska, takie jak \u00c5sa Larsson<\/strong> z seri\u0105 o Martinssonie czy Johan Theorin<\/strong> z „Kwartetem \u00d6landzkim”, s\u0105 dla niej przyk\u0142adami wysokiej jako\u015bci narracji. W\u015br\u00f3d autor\u00f3w zagranicznych chwali francusk\u0105 Fred Vargas<\/strong> i irlandzko-ameryka\u0144sk\u0105 Tan\u0119 French<\/strong>, co pokazuje jej szerokie horyzonty literackie. Te rekomendacje mog\u0105 by\u0107 inspiracj\u0105 dla czytelnik\u00f3w poszukuj\u0105cych nowych tytu\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Wywiad z Sar\u0105 K\u00e4rrholm oferuje g\u0142\u0119boki wgl\u0105d w ewolucj\u0119 szwedzkiego krymina\u0142u, ukazuj\u0105c, jak gatunek ten przekszta\u0142ca si\u0119 w odpowiedzi na globalne trendy i lokalne wyzwania. Od wykorzystania autentycznych miejsc po eksperymenty z subgatunkami i odzwierciedlenie spo\u0142ecznych niepokoj\u00f3w \u2013 szwedzki krymina\u0142 pozostaje \u017cywym i dynamicznym polem literackim. Jako badaczka K\u00e4rrholm nie tylko analizuje te zmiany, ale te\u017c inspiruje do dalszej eksploracji gatunku, co czyni jej wypowiedzi cennym wk\u0142adem w dyskusj\u0119 o literaturze popularnej.<\/p>\n

Opracowanie: Rafa\u0142 Chojnacki<\/p>\n

Pe\u0142en tekst wywiadu: Vart \u00e4r den svenska deckaren p\u00e5 v\u00e4g? Litteraturvetaren ger svar<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sara K\u00e4rrholm, szwedzka literaturoznawczyni i wyk\u0142adowczyni na Uniwersytecie w Lund, jest postaci\u0105 dobrze znan\u0105 w \u015brodowisku badaczy literatury popularnej, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie krymina\u0142\u00f3w. Od czasu uzyskania doktoratu w 2005 roku, kiedy obroni\u0142a rozpraw\u0119 o szwedzkich powie\u015bciach kryminalnych lat 50. XX wieku, w kontek\u015bcie zimnej wojny. Obecnie w swoich badaniach skupia si\u0119 na analizie gatunku, badaj\u0105c … Czytaj dalej 20 lat Nordic Noir – Sara K\u00e4rrholm o ewolucji krymina\u0142u<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[22],"tags":[3515,89,47,1524,113,3517,1660,119,2968,1922,114,1755,81,2441,25,109,3516,76,211,157,56],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9015"}],"collection":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9015"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9015\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9179,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9015\/revisions\/9179"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}