{"id":71,"date":"2016-04-06T15:29:41","date_gmt":"2016-04-06T13:29:41","guid":{"rendered":"http:\/\/deckare.pl\/beta\/?p=71"},"modified":"2016-11-08T12:13:37","modified_gmt":"2016-11-08T11:13:37","slug":"rafal-chojnacki-stein-riverton-w-cieniu-swastyki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/deckare.pl\/?p=71","title":{"rendered":"Rafa\u0142 Chojnacki: Stein Riverton. W cieniu swastyki"},"content":{"rendered":"
\"\"
Stein Riverton. W cieniu swastyki<\/figcaption><\/figure>\n

Stein Riverton<\/a> to jeden z ojc\u00f3w chrzestnych skandynawskiego krymina\u0142u. Jest to posta\u0107, kt\u00f3ra nadal wymyka si\u0119 jednoznacznym ocenom, cho\u0107 od jego \u015bmierci w 1934 roku min\u0119\u0142o ju\u017c ponad 80 lat.<\/strong><\/p>\n

Dla sporej cz\u0119\u015bci znawc\u00f3w literatury skandynawskiej Sven Elvestad<\/strong> jest pierwszym licz\u0105cym si\u0119 pisarzem z Norwegii, kt\u00f3ry zas\u0142yn\u0105\u0142 seri\u0105 powie\u015bci kryminalnych. Utwory Elvestada tworzone by\u0142y na wysokim poziomie, szybko wi\u0119c przet\u0142umaczono je zar\u00f3wno na j\u0119zyk angielski, jak i na niemiecki. Nazwisko Svena Elvestada mo\u017ce niewiele m\u00f3wi\u0107 polskiemu czytelnikowi, gdy\u017c pisz\u0105c powie\u015bci kryminalne, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 cz\u0119sto pseudonimami: Kristian F. Biller<\/strong> i Stein Riverton<\/strong>. Najbardziej znany jest ten drugi, autor podpisa\u0142 nim wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u015br\u00f3d swoich 96 ksi\u0105\u017cek. Dla uczczenia jego dorobku nazw\u0119 „Rivertonklubben” nadano Norweskiemu Stowarzyszeniu Pisarzy Kryminalnych, a g\u0142\u00f3wna nagroda jak\u0105 co roku przyznaje si\u0119 najlepszej powie\u015bci kryminalnej, to w\u0142a\u015bnie Nagroda Rivertona (Rivertonprisen).<\/p>\n

Sven Elvestad urodzi\u0142 si\u0119 w 1884 w Halden, niewielkiej miejscowo\u015bci przy granicy ze Szwecj\u0105. Pocz\u0105tkowo terminowa\u0142 jako pracownik biurowy, ale szybko postanowi\u0142 zacz\u0105\u0107 nowe \u017cycie w stolicy. Pojecha\u0142 do Oslo i tam rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w gazecie „\u00d8rebladet”. W\u0142a\u015bnie w niej ukaza\u0142y si\u0119 pierwsze jego historie kryminalne, publikowane anonimowo. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 dorobku Elvestada z tamtego okresu, to artyku\u0142y prasowe, dotycz\u0105ce aktualnych wydarze\u0144, w tym r\u00f3wnie\u017c spraw kryminalnych. Trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce nale\u017ca\u0142 on do popularnych dziennikarzy i \u017ce jego pi\u00f3ro by\u0142o wyznacznikiem wysokiej klasy tekst\u00f3w publicystycznych. Najbardziej znany sta\u0142 si\u0119 jednak dzi\u0119ki beletrystyce.
\nKiedy 1907 roku opowiadania zebrane z „\u00d8rebladet” wydano w formie ksi\u0105\u017cki, na ok\u0142adce widnia\u0142 pseudonim Stein Riverton. By\u0142a to edycja niskonak\u0142adowa, dlatego za oficjalny debiut Rivertona uwa\u017ca si\u0119 zwykle powie\u015b\u0107 „Jernvognen” z 1909 roku. Rok wcze\u015bniej, pod pseudonimem Kristian F. Biller, Elvestad opublikowa\u0142 powie\u015b\u0107 „Et mennesketyveri”, pierwsz\u0105 z serii „Lys og Skygge”, kt\u00f3rej bohaterem jest detektyw Knut Gribb<\/strong>, oraz jego odwieczny wr\u00f3g, Thomas Ryer. Seria opowiada\u0144 Rivertona o Knucie Gribbie liczy sobie \u0142\u0105cznie 28 pozycji. W p\u00f3\u017aniejszych latach Gribb zacz\u0105\u0142 \u017cy\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem i pojawi\u0142 si\u0119 w dziesi\u0105tkach innych utwor\u00f3w, kt\u00f3rych autorstwo nie zawsze jest mo\u017cliwe do ustalenia. Co ciekawe jeszcze niedawno znani norwescy pisarze, tacy jak sk\u0142adali ho\u0142d Rivertonowi, pisz\u0105c teksty o tym bohaterze. W\u015br\u00f3d nich pojawili si\u0119 tacy tw\u00f3rcy, jak\u00a0Margit Sandemo<\/strong>, Fredrik Skagen<\/strong> czy Gunnar Staalesen<\/strong>.<\/p>\n

Najbardziej znanym bohaterem historii tworzonych przez Rivertona jest jednak Asbj\u00f8rn Krag<\/strong>. Posta\u0107 tego detektywa pisarz stworzy\u0142 ju\u017c w 1904 roku. W odr\u00f3\u017cnieniu od Gribba, kt\u00f3ry dzia\u0142a\u0142 w Oslo, Krag by\u0142 policjantem z Danii, kt\u00f3ry na emeryturze dorabia\u0142 jako prywatny detektyw. W pierwszych historiach opowiada\u0142 on o swoich przygodach m\u0142odemu reporterowi, co budowa\u0142o ciekaw\u0105 relacj\u0119, podobn\u0105 nieco do duetu Holmes-Watson. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142o si\u0119 sporo tekst\u00f3w dotycz\u0105cych wcze\u015bniejszych lat dzia\u0142alno\u015bci du\u0144skiego policjanta. Wiele z nich by\u0142o w rzeczywisto\u015bci przerobionymi historiami z serii o Knucie Gribbie, st\u0105d te\u017c konieczne by\u0142o odm\u0142odzenie bohatera.
\nOpowiadania i powie\u015bci o Asbj\u00f8rnie Kragu ukazywa\u0142y si\u0119 do po\u0142owy lat dwudziestych. W 1928 roku Elvestad opublikowa\u0142 w gazecie notk\u0119 informuj\u0105c\u0105 o \u015bmierci detektywa.
\nStein Riverton jest r\u00f3wnie\u017c scenarzyst\u0105 szwedzkiego filmu kryminalnego „Politik och brott<\/strong>” (Polityka i zbrodnia), nakr\u0119conego w 1916 roku. Re\u017cyser, Fritz Magnussen<\/strong>, przedstawia w nim wizj\u0119 wybor\u00f3w na gubernatora, kt\u00f3rym towarzyszy zbrodnia – kto\u015b defrauduje pieni\u0105dze, gin\u0105 ludzie – a detektyw Archie Stern<\/strong> prowadzi trudne \u015bledztwo. Ze wzgl\u0119du na k\u0142opoty ze szwedzk\u0105 cenzur\u0105 film mia\u0142 swoj\u0105 premier\u0119 w kinie „Apollo” w Helsinkach, 8 lipca 1918 roku. Szerzej pisze o tym Odd Magnar Syversen<\/strong> w biografii „Sven Elvestad: en bibliografi” (Universitetsbiblioteket i Oslo, 1986).<\/p>\n

W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym Riverton by\u0142 w Polsce pisarzem do\u015b\u0107 popularnym, ukaza\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas osiem jego ksi\u0105\u017cek, nie wznawianych do dzi\u015b. By\u0142y to: „Czarna gwiazda” (inny jej tytu\u0142, to „Wi\u0119zienie”), „Cz\u0142owiek z niebieskim szalem”, „Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry spl\u0105drowa\u0142 miasto”, „Kobieta-paj\u0105k”, „Tajemnica torpedy”, „Tajemniczy wr\u00f3g” (inny polski tytu\u0142, to „Zagadkowy nieprzyjaciel”), „Ten czwarty” i „W szponach demona”. Co ciekawe wydawano je pod prawdziwym nazwiskiem Svena Elvestada (z jednym wyj\u0105tkiem, gdy zmieniono mu imi\u0119 na Evan!). Kolejn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 sygnowan\u0105 nazwiskiem norweskiego autora wydano u nas dopiero w 1988 roku i nosi ona tytu\u0142 „\u017belazny w\u00f3z” (jest to przek\u0142ad s\u0142ynnego „Jernvognen”), na ok\u0142adce widnieje ju\u017c pseudonim Stein Riverton.<\/p>\n

W 2007 roku w Norwegii zrobi\u0142o si\u0119 ponownie g\u0142o\u015bno o Elvestadzie. Prasa ujawni\u0142a jego pedofilskie sk\u0142onno\u015bci, opublikowano m.in. wspomnienia m\u0119\u017cczyzn z miejscowo\u015bci Positano we W\u0142oszech, kt\u00f3rzy jako mali ch\u0142opcy byli napastowani przez pisarza, przebywaj\u0105cego regularnie na wakacjach na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim. Powr\u00f3ci\u0142y te\u017c w\u00f3wczas r\u00f3wnie\u017c wspomnienia o jego fascynacji ideologi\u0105 faszystowsk\u0105. Przypomniano, \u017ce Sven Elvestad by\u0142 pierwszym zagranicznym dziennikarzem, kt\u00f3remu wywiadu udzieli\u0142 Adolf Hitler (Gjermund Japp\u00e9e, Pedofili og fascisme i ny biografi<\/em>, „Aftenposten”, 13.07.2007).<\/p>\n

Badacze zwracaj\u0105 cz\u0119sto uwag\u0119 na to, \u017ce ocena postaci Svena Elvestada zale\u017cna jest od tego czy traktujemy jego \u017cyciorys jako element burzliwych czas\u00f3w w kt\u00f3rych \u017cy\u0142, czy te\u017c raczej staramy si\u0119 spojrze\u0107 na jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i pogl\u0105dy w bardziej obiektywny spos\u00f3b. Taki podzia\u0142 biografii przedstawia m. in. Ragnhild Maria Hauglid Henden<\/strong>, z norweskiego Center for Studies of Holocaust and Religious Minorities<\/strong> w artykule „Sven Elvestad and the Anti-Semitic Archive”. Pierwszy z biograf\u00f3w, autor opublikowanej w 1986 roku ksi\u0105\u017cki „Sven Elvestad, en bibliografi” – Odd M. Syversen<\/strong> \u2013 koncentruje si\u0119 na literackiej ikonie, klasyku norweskiej powie\u015bci kryminalnej. Inny obraz przedstawia nowsza, wydana w 2008 roku ksi\u0105\u017cka Bernta Rougthvedta<\/strong> „Riverton. Sven Elvestad og hans samtid”. Poza typowymi faktami biograficznymi prezentuje ona analiz\u0119 pogl\u0105d\u00f3w prezentowanych przez pisarza, zar\u00f3wno na podstawie list\u00f3w, relacji, jak i na podstawie tw\u00f3rczo\u015bci dziennikarskiej i literackiej. Oba te obrazy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od siebie diametralnie.<\/p>\n

Stein Riverton pozostaje wi\u0119c z jednej strony pasjonuj\u0105cym pisarzem, z drugiej za\u015b postaci\u0105 pe\u0142n\u0105 dwuznaczno\u015bci i r\u00f3wnie ciekaw\u0105 jak jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n

Autor: Rafa\u0142 Chojnacki<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stein Riverton to jeden z ojc\u00f3w chrzestnych skandynawskiego krymina\u0142u. Jest to posta\u0107, kt\u00f3ra nadal wymyka si\u0119 jednoznacznym ocenom, cho\u0107 od jego \u015bmierci w 1934 roku min\u0119\u0142o ju\u017c ponad 80 lat.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[22],"tags":[30,27,26,29,28,25,23,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71"}],"collection":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=71"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3194,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/71\/revisions\/3194"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=71"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=71"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=71"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}