{"id":6903,"date":"2020-03-28T17:04:12","date_gmt":"2020-03-28T16:04:12","guid":{"rendered":"https:\/\/deckare.pl\/?p=6903"},"modified":"2020-03-28T17:04:31","modified_gmt":"2020-03-28T16:04:31","slug":"rafal-chojnacki-martin-beck-prowadzi-sledztwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/deckare.pl\/?p=6903","title":{"rendered":"Rafa\u0142 Chojnacki: Martin Beck prowadzi \u015bledztwo"},"content":{"rendered":"
\"\"
Peter Haber jako Martin Beck i Mikael Persbrant jako Gunvald Larsson<\/figcaption><\/figure>\n

Na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 Kurta Wallandera<\/strong>, b\u0142yskotliwego, cho\u0107 sk\u0142onnego do depresji policjanta z Ystad, idolem mi\u0142o\u015bnik\u00f3w powie\u015bci kryminalnej w ca\u0142ej Skandynawii by\u0142 Martin Beck<\/strong>, policjant ze Sztokholmu, bohater serii powie\u015bci napisanych przez pisarsk\u0105 par\u0119 – Maj Sj\u00f6wall i Pera Wahl\u00f6\u00f6<\/strong>.S\u0142awa tej serii si\u0119ga\u0142a nawet kraj\u00f3w by\u0142ego bloku komunistycznego, w Polsce opublikowano cztery spo\u015br\u00f3d dziesi\u0119ciu powie\u015bci, kt\u00f3re szwedzka para napisa\u0142a w latach 1965-1975[1].<\/p>\n

Tryumfalny poch\u00f3d przez \u00f3wczesne listy besteseller\u00f3w zako\u0144czy\u0142a przedwczesna \u015bmier\u0107 Pera Wahl\u00f6\u00f6. W 2009 roku wydawnictwo Amber<\/strong> wr\u00f3ci\u0142o do wydawania powie\u015bci szwedzkiego duetu, tym razem zaczynaj\u0105c od pocz\u0105tku.\u00a0Szwedzki duet uwa\u017cany jest te\u017c za klasyk\u00f3w literatury kryminalnej w Stanach Zjednoczonych. Amerykanie do\u015b\u0107 szybko poznali si\u0119 na warto\u015bci tych powie\u015bci, a kolejne cz\u0119\u015bci dziesi\u0119ciotomowej serii sprzeda\u0142y si\u0119 za Oceanem w ponad milionowym nak\u0142adzie.[2]\u00a0Oboje pisarze byli te\u017c dziennikarzami, Per pisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniej powie\u015bci kryminalne, jedna z nich,\u00a0 zatytu\u0142owana\u00a0Ci\u0119\u017car\u00f3wka<\/i>\u00a0(Lastbilen,<\/i>\u00a0z 1962 roku) ukaza\u0142a si\u0119 w Polsce.<\/p>\n

Zar\u00f3wno jako \u017curnali\u015bci, jaki i tw\u00f3rcy powie\u015bci kryminalnych Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 pi\u0119tnowali w swojej tw\u00f3rczo\u015bci s\u0142abo\u015b\u0107 rz\u0105d\u00f3w socjaldemokrat\u00f3w. Ich skrajnie lewicowe pogl\u0105dy[3]\u00a0s\u0105 widoczne nie tylko w nastawieniu spo\u0142ecze\u0144stwa wobec policyjnych detektyw\u00f3w, ale cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c w opisach spo\u0142ecznego t\u0142a, charakterystycznego r\u00f3wnie\u017c dla p\u00f3\u017aniejszej tw\u00f3rczo\u015bci ca\u0142ej rzeszy skandynawskich pisarzy. W jednym z wywiad\u00f3w Wahl\u00f6\u00f6 powiedzia\u0142, \u017ce ich g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o wykorzystanie modelu powie\u015bci kryminalnej do propagowania postaw ideologicznych i rozwini\u0119cia dyskusji na temat mieszcza\u0144skiego modelu „pa\u0144stwa opieku\u0144czego<\/strong>„. Cykl powie\u015bci o sztokholmskich policjantach to r\u00f3wnie\u017c kronika, zawieraj\u0105ca komentarze do aktualnej sytuacji w Szwecji w latach 1965-1975.<\/p>\n

Martin Beck jest najbardziej klasycznym modelem policjanta z p\u00f3\u0142nocy, do kt\u00f3rego w pewien spos\u00f3b odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 wszyscy p\u00f3\u017aniejsi detektywi policyjni z kolejnych skandynawskich, zw\u0142aszcza szwedzkich serii. Jest oficerem Centralnego Biura \u015aledczego sztokholmskiej policji i jako przedstawiciel systemu pa\u0144stwowego stoi niejako \u201epo drugiej stronie barykady\u201d. Nie przeszkadza to jednak w pokazaniu oczekiwa\u0144 szwedzkiego spo\u0142ecze\u0144stwa wobec w\u0142adzy. Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 bardzo dok\u0142adnie pi\u0119tnuj\u0105 postaw\u0119 niekt\u00f3rych policjant\u00f3w, kt\u00f3rzy wykorzystuj\u0105 niedoskona\u0142e prawo, poni\u017caj\u0105 przes\u0142uchiwanych lub naginaj\u0105 procedury dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Opisuj\u0105 te\u017c stosunek zwyk\u0142ych obywateli do przedstawicieli wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Ludzie s\u0105 wobec policjant\u00f3w cz\u0119sto nieufni, a nawet otwarcie wrodzy.<\/p>\n

Jak przysta\u0142o na pracoholika, Martin Beck ma problemy rodzinne, jest rozwodnikiem, bardzo trudnym partnerem. Jako policjant jest b\u0142yskotliwy i wymagaj\u0105cy wobec wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 doskonale ukazali model dzia\u0142ania policji, rozmaite typy osobowo\u015bci, niekiedy bardzo r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 od siebie bohater\u00f3w. Martin Beck, mimo \u017ce by\u0142 centraln\u0105 postaci\u0105 serii, cz\u0119sto usuwa\u0142 si\u0119 nieco na bok, robi\u0105c miejsce swoim kolegom, ich \u017cyciu i ich problemom. W rezultacie mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce bohaterami cyklu jest ca\u0142y dowodzony przez niego zesp\u00f3\u0142 Centralnego Biura \u015aledczego w Sztokholmie.<\/p>\n

Jedn\u0105 z najbardziej wyrazistych postaci w zespole jest Lennart Kollberg<\/strong>, idealista, kt\u00f3ry powoli traci z\u0142udzenia zwi\u0105zane z prac\u0105 w policji. Pacyfista, kt\u00f3ry obserwuje brutalnie t\u0142umione przez w\u0142adze zamieszki, traci powoli wiar\u0119 w sprawiedliwo\u015b\u0107. Jest jednak najbli\u017cszym przyjacielem Becka, cz\u0119sto jedynym na kt\u00f3rego Martin mo\u017ce liczy\u0107.<\/p>\n

Ten model zwi\u0105zku mi\u0119dzy bohaterem a jego kolegami z pracy jest kontynuowany przez Henninga Mankella<\/strong>, K. Arne Bloma<\/strong>, Olova Svedelida<\/strong>, Kenneta Ahla<\/strong> i Leifa G. W. Perssona<\/strong>, a w niekt\u00f3rych powie\u015bciach r\u00f3wnie\u017c przez H\u00e5kana Nessera<\/strong> czy \u00c5ke Edwardsona<\/strong>. Wszyscy oni opisuj\u0105 postaci z problemami, kt\u00f3re znajduj\u0105 wsparcie jedynie w\u015br\u00f3d innych, podobnych do nich policjant\u00f3w. Nawet je\u017celi nie borykaj\u0105 si\u0119 z permanentnym brakiem wi\u0119zi rodzinnych, to i tak prawdziwe \u017cycie odnajduj\u0105 jedynie w pracy. Jest to swoisty typ antybohatera, cz\u0142owieka obci\u0105\u017conego wadami i cz\u0119sto trudno nawi\u0105zuj\u0105cego kontakty mi\u0119dzyludzkie.[4]<\/p>\n

Mi\u0119dzynarodowa krytyka literacka kilkakrotnie zarzuca\u0142a tandemowi Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 kopiowanie rozwi\u0105za\u0144 fabularnych z klasycznych powie\u015bci Eda McBaina<\/strong>[5]\u00a0(kt\u00f3re na szwedzki przek\u0142ada\u0142 w\u0142a\u015bnie \u00f3w pisarski duet), jednak nawet tego rodzaju oskar\u017cenia nie wp\u0142yn\u0119\u0142y negatywnie na popularno\u015b\u0107 serii o sztokholmskich policjantach. Niekt\u00f3rzy badacze bronili nawet autor\u00f3w, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na specyfik\u0119 pracy translatora, kt\u00f3ra wymusi\u0142a na nich zapoznanie si\u0119 z procedurami policyjnymi r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w, co skwapliwie wykorzystali p\u00f3\u017aniej we w\u0142asnej pracy.[6]<\/p>\n

Martin Beck sta\u0142 si\u0119 jednym z najcz\u0119\u015bciej filmowanych bohater\u00f3w w historii ekranizacji szwedzkiej literatury. Powsta\u0142y filmy kinowe, kilka seriali, a nawet produkcje realizowane w Niemczech (Der Mann, der sich w Air aufl\u00f6ste<\/i>\u00a0w kt\u00f3rym w roli Becka wyst\u0105pi\u0142 Derek Jacobi<\/strong>), Zwi\u0105zku Radzieckim (wyprodukowany w Litewskiej Republice Socjalistyczne\u00a0Nepabeigt\u0101s vakari\u0146as<\/i>, 1979) i w Stanach Zjednoczonych (bohater odtwarzany przez Waltera Matthau<\/strong> w filmie\u00a0The Laughing Policeman<\/i>\u00a0nosi zmienione nazwisko: Jake Martin<\/strong>, a akcj\u0119 przeniesiono do San Francisco). Obecnie wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 szwedzki serial, kt\u00f3rego scenarzy\u015bci uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnili realia opowiadanych historii i dopisali wiele nowych w\u0105tk\u00f3w. W rolach g\u0142\u00f3wnych obsadzono znanych szwedzkich aktor\u00f3w: Petera Habera<\/strong> i Mikaela Persbrandta<\/strong>. Z czasem ten ostatni zrezygnowa\u0142 z gry, pojawi\u0142 si\u0119 za to nowy bohater, kt\u00f3rego odtwarza popularny islandzki aktor\u00a0Kristofer Hivju<\/strong>, znany cho\u0107by z Gry o tron<\/em>.<\/p>\n

Spo\u0142eczna tematyka powie\u015bci z cyklu o Martinie Becku i zespole Centralnego Biura \u015aledczego pchn\u0119\u0142a w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych literaturoznawc\u0119 Bengta Nermana<\/strong>, do rozpocz\u0119cia dyskursu naukowego, dotycz\u0105cego zasadno\u015bci akademickiego podzia\u0142u literatury na\u00a0wysok\u0105<\/i>\u00a0i\u00a0nisk\u0105<\/i>. [7]\u00a0Zdaniem Nermana powie\u015bci szwedzkiego duetu wykraczaj\u0105 poza ten sztuczny podzia\u0142, nios\u0105c istotne przes\u0142anie, opakowane w atrakcyjn\u0105 fabu\u0142\u0119, zapewniaj\u0105c\u0105 komercyjny sukces.<\/p>\n

Martin Beck od 1971 do 2009 roku by\u0142 patronem corocznej nagrody, kt\u00f3r\u0105 Szwedzka Akademia Krymina\u0142u (Svenska Deckarakademin) przyznaje najlepszej powie\u015bci zagranicznej.\u00a0Cykl o Becku jest co jaki\u015b czas wznawiany, wci\u0105\u017c ukazuj\u0105 si\u0119 na ca\u0142ym \u015bwiecie kolejne przek\u0142ady.<\/p>\n

Wzrost popularno\u015bci skandynawskiego krymina\u0142u sprawi\u0142, \u017ce wielu czytelnik\u00f3w odkrywa teraz korzenie tego nurtu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 powie\u015bci wchodz\u0105cych w sk\u0142ad serii jest wci\u0105\u017c entuzjastycznie przyjmowana. Na opinii zar\u00f3wno \u015brodowiska krytyczno-literackiego, jak i zwyk\u0142ych czytelnik\u00f3w powie\u015bci duetu Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 zawa\u017cy\u0142y przede wszystkim lansowane przez pisarzy pogl\u0105dy. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce dla wielu postulat \u201epa\u0144stwa przyjaznego obywatelom\u201d jest do dzi\u015b aktualny. W prozie szwedzkiego duetu odczytujemy postulaty lewicowe, czasem nawet skrajnie lewicowe. Policjanci z ich powie\u015bci nie nadaj\u0105 si\u0119 na kumpli, maj\u0105 swoje s\u0142abo\u015bci, cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c intelektualne. W p\u00f3\u017aniejszych tomach cyklu zdarza si\u0119 nawet, \u017ce sympatia czytelnika ma by\u0107 raczej ukierunkowana na posta\u0107 przest\u0119pcy, kt\u00f3rego sytuacja zmusi\u0142a do zej\u015bcia na z\u0142\u0105 drog\u0119.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszym atutem cyklu pozostaje jednak bardzo naturalistyczne spojrzenie na prac\u0119 policji. Nie bez powodu Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 uwa\u017cani s\u0105 za klasyk\u00f3w \u201epowie\u015bci policyjnych procedur<\/strong>\u201d. Patrz\u0105c pod tym k\u0105tem, trzeba przyzna\u0107, \u017ce praca dziennikarska duetu przyczyni\u0142a si\u0119 pozytywnie do opis\u00f3w skomplikowanych metod \u015bledczych. Atutem\u00a0\u00a0serii o Becku s\u0105 r\u00f3wnie\u017c ciekawe portrety psychologiczne, o kt\u00f3rych wspomina\u0142em we wst\u0119pie. Bohaterowie s\u0105 \u017cywi, zdaj\u0105 si\u0119 wchodzi\u0107 na karty powie\u015bci wprost z ulicy. Czytaj\u0105c kolejne tomy niekiedy zapomina si\u0119, \u017ce powsta\u0142y przed czterdziestu laty.<\/p>\n

Autor: Rafa\u0142 Chojnacki<\/b>
\nArtyku\u0142 opublikowany pierwotnie w 2009 roku, uaktualniony i przeredagowany.<\/p>\n

\n

Przypisy:<\/p>\n

    \n
  1. Powie\u015bci duetu Sj\u00f6wall i Wahl\u00f6\u00f6 wydane w Polsce w XX wieku:\u00a0\u015amiej\u0105cy si\u0119 policjant<\/i>, Czytelnik, Warszawa 1973;\u00a0Cz\u0142owiek z S\u00e4ffle<\/i>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 1976;\u00a0Zamkni\u0119ty pok\u00f3j<\/i>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 1980;\u00a0Jak kamie\u0144 w wod\u0119<\/i>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 1990.<\/li>\n
  2. Andr\u00e9 Schiffrin,\u00a0The Business of Books<\/i>, Verso, London 2001, s. 53.<\/li>\n
  3. W notce biograficznej, po\u015bwi\u0119conej Wahl\u00f6\u00f6, Janet E. Lorenz wspomina, \u017ce dziennikarz zosta\u0142 nawet deportowany z pozostaj\u0105cej pod rz\u0105dami genera\u0142a Franco Hiszpanii. Mia\u0142o to miejsce w 1957 roku. [Lorenz, Janet E.,\u00a0Maj Sj\u00f6wall and Per Wahl\u00f6\u00f6, [w:]\u00a0Critical Survey of Mystery and Detective Fiction, (red.) Carl Rollyson, Pasadena 2008, s. 1611.].<\/i><\/li>\n
  4. John Anthony Cuddon, Claire Preston, has\u0142o:\u00a0Policer<\/i>, [w:]\u00a0A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory<\/i>, Blackwell Publishing, New York 1998, s. 684.<\/li>\n
  5. Peter Swirski,\u00a0All Roads Lead to the American City<\/i>, Hong Kong University Press, Hong Kong 2007, s. 52.<\/li>\n
  6. Gun Edberg-Caldwell,\u00a0Sj\u00f6wall, Maj<\/i>, [w:]\u00a0Who’s who in Contemporary Women’s Writing<\/i>, (red.) Jane Eldridge Miller, Routledge, Florence 2001, s. 303.<\/li>\n
  7. Lars G. Warme,\u00a0A History of Swedish Literature<\/i>, University of Nebraska Press, Lincoln 1996, s. 408.<\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 Kurta Wallandera, b\u0142yskotliwego, cho\u0107 sk\u0142onnego do depresji policjanta z Ystad, idolem mi\u0142o\u015bnik\u00f3w powie\u015bci kryminalnej w ca\u0142ej Skandynawii by\u0142 Martin Beck, policjant ze Sztokholmu, bohater serii powie\u015bci napisanych przez pisarsk\u0105 par\u0119 – Maj Sj\u00f6wall i Pera Wahl\u00f6\u00f6.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[22],"tags":[2788,2798,3,2791,248,2778,2775,2789,2784,1107,2786,2783,2777,979,2767,2768,2642,2774,2793,2762,173,113,2792,2369,2772,2795,2781,2785,2764,2765,2773,114,2797,1108,2766,2763,1387,2782,1388,2761,2769,2243,1106,2149,2790,2787,2776,25,2324,2796,2366,157,56,2779,2771,2799,2780,2770,2794,494,2401],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6903"}],"collection":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6903"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6903\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6905,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6903\/revisions\/6905"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/deckare.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}